Rechtsstaat

Volgens de Raad voor het openbaar bestuur is een rechtsstaat ‘een staat die gegrond is in, en gebonden is aan het recht’. Dat voorkomt dat een staat zijn macht ten opzichte van burgers kan misbruiken. We zien in dit verband ook geregeld de term ‘democratische rechtsstaat’. Dat betekent dat de macht bij het volk ligt, én dat de staat gebonden is aan het recht. Het College sluit aan bij de benadering van de rechtsstaat die de Staatscommissie Rechtsstaat heeft gekozen:  

• Een beschermende kant: bescherming van mensen tegen overheidsmacht op basis van de grondwet en internationale verdragen en gelijke toegang tot het recht voor iedereen  
• Een democratische kant: democratie en rechtsstaat moeten hand in hand gaan wanneer spanning ontstaat tussen meerderheidsbesluitvorming en individuele grondrechten of de rechten van minderheden
• Een voorwaardenscheppende kant: basisvoorwaarden voor mensen om mee te kunnen doen in de samenleving. Denk aan voldoende kennis, een huis, een inkomen en toegang tot noodzakelijke gezondheidszorg 

Rechtsstaat in Nederland  

In Nederland is de rechtsstaat een belangrijke basis voor onze samenleving. Maar de rechtsstaat is geen vanzelfsprekendheid. Hij moet worden beschermd en steeds worden versterkt. De Nederlandse rechtsstaat staat steeds meer onder druk. Zo constateerde de Staatscommissie Rechtsstaat dat de belofte van de rechtsstaat voor een grote groep burgers niet ingelost wordt. Volgens de commissie is de rechtsstaat te vaak niet leidend in het handelen van politici, bestuurders en medewerkers van de overheid. Ook luidden rechters, advocaten en officieren van justitie de noodklok over bedreigingen, intimidatie en het afnemende gezag van rechterlijke uitspraken.  

Daarnaast ziet het College dat de maatschappelijke ruimte in Nederland afneemt. Maatschappelijke organisaties, zoals belangenorganisaties, vakbonden en mensenrechtenorganisaties, brengen mensen samen en komen op voor hun belangen. Zij spelen een belangrijke rol in het beschermen van mensenrechten en de democratische rechtsstaat. Het maatschappelijk middenveld kan de overheid aansporen mensenrechten te waarborgen, het publiek bewust maken van maatschappelijke kwesties, burgerparticipatie aanmoedigen en kritische tegenspraak leveren op – of juist steun uitspreken voor – beslissingen van de overheid. In een gezonde democratie kunnen verschillende geluiden dan vreedzaam met elkaar botsen. 

Bovenstaande ontwikkelingen zijn zorgelijk. Op de rechtsstaat moeten we zuinig zijn. Aantastingen van de rechtsstaat kunnen grote gevolgen hebben voor de bescherming van mensenrechten. Het is daarom goed dat de Tweede Kamer voortaan ieder jaar in debat gaat over de staat van de rechtsstaat. Dat biedt een belangrijk moment om vooruit te kijken: wat is nodig om de rechtsstaat sterk te houden en mensenrechten te beschermen? 

Rechtsstaat en mensenrechten

De rechtsstaat gaat niet alleen over regels en instituties. Het gaat er ook om dat mensen weten welke rechten zij hebben, die rechten daadwerkelijk kunnen uitoefenen en volwaardig kunnen meedoen in de samenleving. Iedereen moet vrij van discriminatie kunnen leven en een veilig en zeker bestaan kunnen leiden. Daarvoor zijn onder meer gelijke behandeling, vrijheid van meningsuiting en vreedzame demonstratie, en een veilig en vrij publiek debat van belang. Mensen moeten toegang hebben tot juridische hulp en naar een onafhankelijke rechter kunnen stappen als hun rechten worden geschonden. Ook maatschappelijke organisaties en onafhankelijke media moeten ruimte hebben om de overheid kritisch te volgen. Zo zorgen mensenrechten ervoor dat iedereen kan meedoen en dat er ruimte blijft voor verschil van mening en tegenspraak. Daarmee raken mensenrechten direct aan de kern van de rechtsstaat.  

In een sterke rechtsstaat zijn mensen beschermd tegen machtsmisbruik, ook door de overheid. De Nederlandse Grondwet en internationale mensenrechtenverdragen beschermen de rechten en vrijheden van mensen. Tegelijkertijd is de overheid zelf aan het recht gebonden en moet zij de mensenrechten van iedereen respecteren en beschermen. De rechtsstaat en mensenrechten zijn daarom nauw met elkaar verbonden. Een goed functionerende rechtsstaat is nodig om mensenrechten te beschermen. Andersom begrenzen mensenrechten de macht van de overheid en zorgen ze ervoor dat mensen voor hun rechten kunnen opkomen. 

Als de overheid zich niet aan het recht houdt, kan willekeur ontstaan en kunnen mensen ongelijk worden behandeld of geen effectieve bescherming krijgen. Dat kan leiden tot schendingen van mensenrechten. Een sterke rechtsstaat biedt bescherming tegen machtsmisbruik, zorgt ervoor dat mensen kunnen meepraten en tegenspreken en schept de voorwaarden om volwaardig mee te doen in de samenleving. Daarom moet de overheid niet alleen wetten en beleid maken die mensenrechten respecteren, maar ook actief zorgen voor de bescherming en verwezenlijking van die rechten. Zo versterken mensenrechten en de rechtsstaat elkaar: mensenrechten begrenzen de macht van de overheid en de rechtsstaat biedt de voorwaarden om die rechten daadwerkelijk te beschermen. 

Activiteiten van het College 

Het College zet zich in voor een sterke rechtsstaat en de bescherming van mensenrechten. Het rapporteert over de mensenrechtensituatie in Nederland en adviseert de overheid gevraagd en ongevraagd over wetgeving en beleid. Vanuit zijn deskundigheid op het gebied van mensenrechten mengt het College zich actief in het politieke en publieke debat over de rechtsstaat en spreekt het zich uit wanneer mensenrechten onder druk staan. Daarbij heeft het specifieke aandacht voor de rechten van mensen in kwetsbare situaties. 

Heb je iets meegemaakt waarvan je denkt dat mensenrechten zijn geschonden? Of werk je als professional en zie je knelpunten in beleid of de uitvoering? Gebruik dit formulier om je signaal te delen.