Toegelicht

Tegenprestatie voor de bijstand

30 juni 2015 - Laatste update 26 januari 2016

Op 1 januari 2015 is de Participatiewet in werking getreden. Één van de nieuwe maatregelen is de tegenprestatie naar vermogen. Gemeenten kunnen bijstandsgerechtigden opdragen een maatschappelijk nuttige tegenprestatie te leveren en moeten dit regelen bij verordening. Wat betekent dit akkoord voor de mensenrechten?

Tegenprestatie voor de bijstand

Wat speelt er?

Tegenprestatie

De verplichte tegenprestatie houdt in dat bijstandsontvangers in ruil voor hun bijstandsuitkering een maatschappelijk nuttige activiteit moeten verrichten. Wat dat is, hoe lang en hoe veel uur zij dat moeten doen, bepaalt de gemeente. Wel mag de gemeente daarbij rekening houden met mantelzorg en vrijwilligerswerk. Alleenstaande ouders die volledige zorg hebben voor kinderen jonger dan vijf jaar hoeven geen tegenprestatie te leveren. Ook hebben bijstandsontvangers invloed op de tegenprestatie die zij moeten verlenen. De tegenprestatie mag de re-integratie niet in de weg staan en mag niet leiden tot verdringing op de arbeidsmarkt. Als de bijstandsgerechtigde niet aan de verplichting voldoet, kan de uitkering worden gekort.

Verschillend beleid

In een aantal gemeenten was dit al de praktijk voor 1 januari 2015. De toepassing verschilt tussen gemeenten onderling. Vaak vragen zij een tegenprestatie maar ze doen dat niet allemaal. Ook stellen ze verschillende voorwaarden. De rechter heeft in 2013 geoordeeld dat verschillende gemeenten te ver gingen. Het wetsvoorstel was bedoeld om een einde te maken aan de verschillen tussen gemeenten. Maar zij leken toch ruimte te krijgen om zelf te beslissen hoe de tegenprestatie eruit moet zien. In een verzamelbrief aan gemeenten schrijft de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat gemeenten geen vrijwillige tegenprestatie in een verordening mogen neerleggen. Gemeenten moeten de tegenprestatie als een verplichting kunnen opleggen. De Inspectie SZW start binnenkort een onderzoek om te bezien of in de gemeentelijke verordeningen de tegenprestatie als verplichting is neergelegd.

Wat heeft dit met mensenrechten te maken?

Gedwongen arbeid

De mensenrechten verbieden gedwongen arbeid. Zie bijvoorbeeld artikel 8 van het Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten. Volgens het VN Mensenrechtencomité, dat toeziet op dit verdrag, is een tegenprestatie voor een bijstandsuitkering geen gedwongen arbeid, ook niet als op weigering een korting van de uitkering staat.

Het comité zei dit in een zaak tegen Australië uit 2005. Het ging hier om een tegenprestatie die pas inging na een aantal jaar bijstand en pas nadat eerst was geprobeerd om de kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. Ook was de tegenprestatie gelimiteerd tot zes maanden per jaar en werd er gezocht naar een geschikte en redelijke tegenprestatie. Het is de vraag of de manier waarop gemeenten hiermee omgaan ook aan deze vereisten voldoet.

Een tegenprestatie moet namelijk wel proportioneel zijn. In de eerder genoemde uitspraak oordeelde de rechter dat een aanstelling als algemeen medewerker voor 32 uur per week te ver gaat voor een tegenprestatie. Niet alleen is 32 uur per week te veel, de bijstandsgerechtigde moet ook een duidelijk omschreven taak krijgen. Er moet rekening worden gehouden met de individuele omstandigheden van een uitkeringsgerechtigde.

Bestaansminimum

De vraag is ook of korting van de bijstandsuitkering ertoe kan leiden dat mensen onder het bestaansminimum zakken. De bijstandsnorm is de norm voor wat huishoudens minimaal nodig hebben om in hun levensonderhoud te kunnen voorzien. Door deze te korten, kunnen zij daaronder zakken. Door de Participatieweg kunnen gemeenten soepeler omgaan met sancties, maar strenge handhaving van de bijstandsregels zou nog altijd kunnen leiden tot strijd met de mensenrechtelijke normen voor een behoorlijke levensstandaard (art. 11 Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten).

Eerlijk en billijk loon

Als de tegenprestatie betekent dat mensen regulier, betaald werk moeten doen voor hun uitkering terwijl anderen voor hetzelfde werk het gewone loon krijgen, dan roept dat vanuit de mensenrechten ook vragen op. Want de Nederlandse overheid moet ervoor zorgen dat het recht op gelijk loon voor gelijk werk wordt nageleefd (art. 7 Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten). Dan moet de overheid wel het goede voorbeeld geven.

In de media

Datum

Titel artikel Bron
03-02-2014 Hoofdpunten-bijstand-en-participatiewet NU.nl
03-02-2014 Akkoord met oppositie over bijstandswet NRC
03-02-2014 Akkoord over bijstandswet De Telegraaf

Wil je iets kwijt over dit onderwerp?