Het College voor de Rechten van de Mens is sinds 2026 aangewezen als Grondrechtentoezichthouder binnen het Europese Asiel- & migratiepact. Het College controleert of mensenrechten goed worden nageleefd bij de screening en bij de asielgrensprocedure. In het pact staan strenge regels en procedures. Zo moeten bepaalde procedures sneller gaan en korter worden.  Dit kan gevolgen hebben voor de bescherming van mensenrechten van asielzoekers en migranten. Het is daarom belangrijk dat hierop toezicht wordt gehouden.  

Beeld: © Europese Unie

Beeld: © Justitie en Veiligheid

Vluchtelingen op Schiphol

Europese regels

Het pact bestaat uit 9 verordeningen en 1 richtlijn. Een verordening bestaat uit regels die voor iedereen binnen het gebied, in dit geval de Europese Unie, gelden. Een richtlijn is een doel dat landen binnen de Europese Unie moeten behalen, waarbij zij zelf mogen bepalen in nationale wetten hoe zij dit doen.  

Specifiek focust het College zich binnen het pact op de zogenaamde screenings- en asielgrensverordening. Hieronder leggen we uit wat die procedures inhouden. Het College houdt in ieder geval toezicht op drie locaties waar de screenings- en asielgrensprocedures plaatsvinden: Schiphol, Zeist en Ter Apel. 

Screeningsprocedure

Tijdens de screeningsprocedure kijkt een medewerker van de Koninklijke Marechaussee of de IND onder meer wie iemand is, waar iemand vandaan komt en naar relevante veiligheidsaspecten. Een relevant veiligheidsaspect kan bijvoorbeeld zijn, of iemand een gevaar is voor de Nationale veiligheid. Ook kijkt de medewerker naar de gezondheid van de asielzoeker of migrant en of hij of zij extra kwetsbaar is. Bijvoorbeeld omdat het om een zwangere vrouw gaat of een kind. 

De screening moet binnen zeven dagen gebeuren.  Vervolgens beslissen de medewerkers over de volgende stap. Dit kan gaan om:  

  • toegang tot Nederland; 

  • een verplaatsing naar een ander land (of: andere lidstaat) binnen de EU; 

  • een asielprocedure of een asielgrensprocedure; 

  • een terugkeergrensprocedure. Dat houdt in: terugkeren naar het land waaruit de persoon is vertrokken of het land waar van de persoon de nationaliteit heeft. 

Asielgrensprocedure

De asielgrensprocedure is nieuw met de komst van het pact. Een reguliere asielprocedure kan maanden duren. De asielzoeker verblijft dan op een vrijheidsbeperkende opvanglocatie terwijl de aanvraag wordt behandeld. Dat betekent dat hij of zij zich overdag vaak vrij kan bewegen binnen Nederland maar zich wel aan specifieke regels moet houden. Zo gaat het terrein 's nachts op slot.

Een medewerker kan de asielgrensprocedure voor bepaalde groepen asielzoekers toepassen. Bij welke personen dit kan, staat in Europese regelgeving. Deze procedure verloopt sneller: de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) neemt binnen vier weken een besluit, en de totale procedure mag maximaal twaalf weken duren. Tijdens deze periode kan een persoon zich niet vrij bewegen binnen Nederland. Personen die deze procedure doorlopen verblijven op Schiphol of in Zeist op een vrijheidsbenemende locatie. Dat betekent dat ze op een gesloten locatie zitten. Ze kunnen het terrein niet af.  

Locatiebezoeken

Het Collega gaat in ieder geval drie locaties bezoeken. Daarbij probeert het College antwoord te vinden op de vraag of mensenrechten in de praktijk voldoende beschermd worden. Daarbij kijkt het College naar zaken als: 

  • Hebben mensen voldoende informatie over hun situatie en begrijpen ze wat er gaat gebeuren? 

  • Kunnen ze bescherming aanvragen als ze niet meer terug kunnen naar hun moederland? Weten ze dan wat ze moeten doen en als het ze niet lukt (bijvoorbeeld door een taalbarrière), is er dan iemand om het ze uit te leggen? 

  • Hoe worden kinderen en andere mensen in een kwetsbare positie (zoals zwangere vrouwen of zieke mensen) beschermd? 

  • Worden mensen niet onmenselijk behandeld of vernederd, bijvoorbeeld als ze achter een gesloten deur zitten?  

Het College deelt bevindingen en aanbevelingen met de betrokken organisaties op de locaties. Het College geeft ook kennis en inzichten door aan andere relevantepartijen, in zowel binnen- en buitenland. De bezoeken zijn preventief. Dat betekent dat het College risico’s op tijd wil signaleren, zodat beleid en uitvoering voor de lange termijn kunnen worden verbeterd als dit nodig is. 

Verschil Inspectie en College

De rol van toezichthouder deelt het College met de Inspectie Justitie & Veiligheid. Het College kijkt daarbij naar het mensenrechtelijke aspect: hoe worden de rechten van asielzoekers en migranten beschermd? De Inspectie focust zich vooral op hoe uitvoeringsorganisaties, zoals de IND, de regels uitvoeren.  

Het pact en de mensenrechten

Het pact roept belangrijke mensenrechtelijke vragen op. Het College heeft politici daar herhaaldelijk op gewezen en blijft die zorgen serieus nemen. Dat het College nu als toezichthouder betrokken is bij de uitvoering van het pact, betekent dan ook niet dat deze zorgen naar de achtergrond verdwijnen. Integendeel: juist vanwege de mogelijke risico’s voor de rechten van asielzoekers, migranten en kinderen houdt het College toezicht. 

Vanuit die rol ziet het College toe op de bescherming van fundamentele rechten in de praktijk. Dicht bij de mensen die door het beleid worden geraakt en dicht bij de professionals die onder hoge druk beslissingen nemen. Zo kan het College actief bijdragen aan de bescherming van mensen in kwetsbare situaties. 

Volgende stappen

Het College is momenteel bezig met het opzetten en aannemen van het volledige team dat deze taken zal gaan uitvoeren. De verwachting is dat het College eind 2026 kan beginnen met locatiebezoeken.