De Nederlandse overheid verzamelt steeds meer informatie over demonstraties en demonstranten. Die informatie kan bijdragen aan het goede verloop van een demonstratie, maar kan ook persoonsgegevens bevatten of inzicht geven in politieke of religieuze opvattingen. Het idee dat de overheid deze informatie verzamelt, en wellicht voor allerlei doelen gebruikt, kan mensen ervan weerhouden deel te nemen aan demonstraties of zich uit te spreken in het publieke debat. Die ontwikkeling kan mensenrechten onder druk zetten. Daarvoor waarschuwt het College voor de Rechten van de Mens in zijn jaarlijkse rapportage.
Beeld: © Cris Toala Olivares / Reuters
"Mensen moeten zich vrij voelen om op te komen voor wat zij belangrijk vinden. Als de overheid te veel of onnodig informatie verzamelt over demonstranten, schrikt dat mensen af om zich uit te spreken. Dat moeten we voorkomen. Het demonstratierecht is een onmisbaar onderdeel van de democratische rechtsstaat."
Rick Lawson, voorzitter
Toenemende informatieverzameling
Voor de jaarrapportage onderzocht het College welke informatie overheden verzamelen rondom demonstraties. Ook onderzocht het welke voorstellen er zijn om nieuwe manieren van informatieverzameling toe te staan. Daarbij is gekeken naar onder meer online monitoring, observaties door politie op straat, informatie van burgerinformanten, gegevens die worden opgevraagd bij organisatoren, en het inzetten van cameratoezicht.
Het College constateert dat informatieverzameling rond demonstraties steeds omvangrijker wordt en dat er een tendens is nog meer mogelijk te maken. Het College is vooral bezorgd over de gevolgen die de maatregelen gezamenlijk kunnen hebben. Zij kunnen leiden tot een gedetailleerd beeld van het persoonlijke leven van demonstranten en organisatoren. Door gegevens uit verschillende bronnen te combineren, neemt het risico toe op inbreuken op het recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer en het recht om vreedzaam te demonstreren.
Vicieuze cirkel van wantrouwen
Uit gesprekken met maatschappelijke organisaties blijkt dat sommige demonstranten en organisatoren de overheid gaan wantrouwen. Wanneer mensen het gevoel hebben dat zij worden gevolgd of geregistreerd, kan dat een afschrikkend effect hebben. Zij zien dan af van deelname aan demonstraties of trekken zich terug uit het publieke debat.
Tegelijkertijd kiezen sommige organisatoren ervoor om minder contact te zoeken met de overheid, bijvoorbeeld door demonstraties niet vooraf aan te melden. Overheden reageren vervolgens door op andere manieren informatie te verzamelen over geplande demonstraties. Zo kan een vicieuze cirkel ontstaan van wantrouwen, monitoring en oplopende spanningen tussen demonstranten en overheid.
Meer bevoegdheden niet vanzelfsprekend nodig
Het College wijst erop dat veruit de meeste demonstraties zonder problemen verlopen. Ongeveer 97 procent kent geen incidenten. Ondanks deze cijfers, groeit in de politiek de roep om meer middelen in te zetten om de risico’s op ongeregeldheden bij demonstraties zoveel mogelijk in te dammen.
De afgelopen tijd hebben incidenten rond sommige demonstraties geleid tot voorstellen voor strengere maatregelen. Het is de verantwoordelijkheid van de overheid maatregelen te nemen om demonstraties in goede banen te leiden en te zorgen voor veiligheid tijdens demonstraties. Daarvoor heeft de overheid al veel bevoegdheden.
Het College benadrukt dat als tijdens een demonstratie rellen ontstaan en strafbare feiten worden gepleegd, zoals geweldpleging, de politie en het Openbaar Ministerie al strafrechtelijke bevoegdheden kunnen inzetten. Maar na incidenten schieten politici en bestuurders vaak in een reflex om meer wettelijke bevoegdheden te vragen. Dat leidt tot te veel monitoring, controle, en wantrouwen volgens het College. Dat staat op gespannen voet met mensenrechten.
Waarschuwing voor optelsom van maatregelen
In het huidige politieke debat over nut en noodzaak van informatievergaring rondom demonstraties worden maatregelen vaak afzonderlijk beoordeeld. Volgens het College is dat niet voldoende en schuilt er ook een risico in de optelsom.
Rick Lawson: “Het verzamelen, bewaren en delen van persoonlijke gegevens zonder duidelijke wettelijke grondslag is op zichzelf al problematisch, maar alle maatregelen samen kunnen ertoe leiden dat inbreuken ontstaan op mensenrechten.”
Het College roept de overheid daarom op om:
Het overgrote deel van de demonstraties verloopt zonder incidenten. Bestaande bevoegdheden zijn over het algemeen voldoende om op incidenten te reageren. Tref alleen maatregelen waaraan een dringende maatschappelijke behoefte bestaat, die echt werken, en mensen niet afschrikken om deel te nemen aan het publieke debat. Breid bevoegdheden alleen uit als er geen andere mogelijkheden zijn om het doel te bereiken.
Het huidige samenstel van bevoegdheden en maatregelen leidt al tot steeds verdergaande informatievergaring. Beoordeel de werking van elke nieuwe voorgestelde maatregel daarom niet alleen op zichzelf, maar ook in samenhang met andere bestaande maatregelen.
Als mensen denken dat de overheid hen in de gaten houdt, nemen ze minder gemakkelijk deel aan het publieke debat. Maak daarom inzichtelijk hoe en in welke gevallen de overheid informatie verzamelt en opslaat over personen voor, tijdens, en na demonstraties. Maak duidelijk welke rechten mensen hebben: bijvoorbeeld om in te zien welke gegevens de overheid over hen heeft opgeslagen.
Bekijk waar en hoe online gegevensvergaring, en opslag en gebruik van camerabeelden nu al plaatsvindt in de context van demonstraties. Onderzoek in welke situaties deze informatieverwerking leidt tot overschrijding van internationale en nationale normen voor de bescherming van mensenrechten. Beëindig alle activiteiten die niet in overeenstemming zijn met deze normen.
Maak duidelijk dat organisatoren van demonstraties ook anoniem kennisgeving kunnen doen van een demonstratie. Verzamel zo min mogelijk persoonlijke gegevens in standaard kennisgevingsformulieren.
Over de rapportage
In de jaarrapportage schetst het College het juridische kader voor informatieverzameling rondom demonstraties en licht het toe onder welke strikte voorwaarden een inperking op het recht op vreedzame demonstratie is toegestaan en wanneer niet.
De juridische analyse is gecombineerd met praktijkinzichten uit gesprekken met burgemeesters, politiemedewerkers, medewerkers van het Openbaar Ministerie en maatschappelijke organisaties. Daarnaast voerde het Verwey-Jonker Instituut in opdracht van het College een onderzoek uit onder organisaties die demonstraties organiseren.
Het College presenteert op 9 november zijn jaarrapportage aan betrokken partijen.