Het kabinet heeft een nieuwe wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten voorbereid. In deze wet wordt geregeld wat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten mogen doen, waar de grenzen liggen en wie daar toezicht op houdt.
Beeld: © Robin Utrecht / ANP
Het hoofdkantoor van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in Zoetermeer
Democratische rechtsstaat en vertrouwen
Inlichtingen- en veiligheidsdiensten zijn noodzakelijk om te behouden wat we willen beschermen: een democratische rechtsstaat, en een vrije, open samenleving, waar mensenrechten gerespecteerd worden. Inlichtingendiensten werken per definitie in het geheim. Wat zij doen maakt onvermijdelijk inbreuk op fundamentele rechten van mensen. Het is belangrijk dat diensten hun werk kunnen doen, maar ook dat hun bevoegdheden niet onbeperkt zijn, en dat hier controle op is. Burgers moeten de diensten kunnen vertrouwen. Daarvoor zijn waarborgen vooraf, tijdens en na afloop van de inzet van bevoegdheden nodig.
Laat waarborgen meegroeien met bevoegdheden
Het College begrijpt dat bij nieuwe of toenemende bedreigingen van onze samenleving diensten nieuwe bevoegdheden nodig kunnen hebben. Waarborgen en controle moeten dan wel meegroeien met die nieuwe mogelijkheden van diensten. In dit wetsvoorstel ziet het College dit niet terug. Met een beroep op meer slagkracht en minder administratieve lasten vermindert de regering op verschillende punten verplichte voorafgaande toestemmingen.
Zo kunnen computers en smartphones van mensen gehackt worden zonder onafhankelijke toets vooraf. Ook schaft deze wet de verplichte toets vooraf bij inzet van bevoegdheden af als organisaties of mensen kunnen zijn aangewezen als ‘evidente tegenstanders’. Het College heeft dit voorstel bekeken en vindt dat het te weinig waarborgen biedt.
Organiseer robuust toezicht
Een weerbare democratische rechtsstaat kan niet alleen vertrouwen op de goede bedoelingen van overheidsinstanties. Juist wanneer sprake is van vergaande bevoegdheden, is robuust en onafhankelijk toezicht noodzakelijk. Het wetsvoorstel regelt nu niet dat de toezichthouder de uitbreiding van de bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten kan blijven bijbenen. Het College vindt dit een gemiste kans. Effectief toezicht is niet alleen in het belang van burgers, maar ook van de veiligheidsdiensten zelf.
“Robuust toezicht is geen luxe, niet iets dat je er na afloop nog even bij organiseert. Het moet tegelijk met de bevoegdheden voor de diensten zelf worden geregeld.”
Rick Lawson, voorzitter
Heroverweeg staatsnoodrecht
Het wetsvoorstel bevat ook staatsnoodrecht. Dit zijn regels voor uitzonderlijke situaties. Ministers zouden hiermee in bepaalde situaties toezicht op de diensten buiten werking kunnen stellen. Dat geeft risico’s op vergaande inbreuken op mensenrechten. Het College vindt dit onderdeel zwak onderbouwd. Bovendien ontbreekt een kritische beschouwing op misbruikrisico’s van het staatsnoodrecht.
Het College benadrukt dat uitbreiding van bevoegdheden altijd samen moet gaan met stevige waarborgen. Alleen zo blijven de democratische rechtsstaat en het vertrouwen in de diensten behouden. Sterke inlichtingen- en veiligheidsdiensten kunnen én moeten in een democratische rechtsstaat hand in hand gaan met onafhankelijke controle en bescherming van mensenrechten.