Vandaag op Prinsjesdag zijn de financiële plannen van het kabinet voor 2027 gepresenteerd. Het College voor de Rechten van de Mens roept op om bij financiële keuzes oog te houden voor de rechten van mensen in de meest kwetsbare posities in onze samenleving. Positief zijn de voorgenomen investeringen in het onderwijs, betaalbare woningen en sociale huisvesting. Net als het terugdraaien van een aantal voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid en zorg. Wel blijft een deel van deze bezuinigingen staan of is er slechts sprake van uitstel. Ook is er weinig aandacht voor het fundamentele recht op huisvesting voor de groeiende groep dak- en thuisloze mensen. De extra bezuinigingen op de rijksoverheid kunnen mensen in de meest kwetsbare posities harder treffen.
Beeld: © Remko de Waal / ANP
Minister Eelco Heinen van Financiën met het koffertje tijdens Prinsjesdag
Een eerste scan van de miljoenennota levert een gemengd beeld op. Het College roept de regering en Tweede Kamer dan ook op om in de aankomende begrotingsdebatten alert te zijn op de invloed die financiële keuzes hebben op de bestaanszekerheid van de meest kwetsbare mensen, en bij te sturen waar nodig. Zoals de Koning in zijn Troonrede benadrukt, is de democratie van iedereen en moet zij er zijn voor iedereen.
De miljoenennota is een openingsbod van het minderheidskabinet, waarover de komende maanden per begroting naar een meerderheid en breed draagvlak gaat gezocht worden.
Bij het vaststellen van het sociaaleconomische beleid is het onvermijdelijk dat keuzes worden gemaakt die verschillend uitwerken voor groepen mensen. Die keuzes krijgen vorm via het politieke proces, maar moeten wel in overeenstemming zijn met de Grondwet en met de mensenrechtelijke verplichtingen die Nederland in EU-verband en internationaal is aangegaan. Hieronder belicht het College een aantal opvallende punten.
Achter de cijfers van de miljoenennota schuilt meer dan geld alleen. Financiële keuzes zijn mensenrechten keuzes.
Bescherm de rechten van mensen met een beperking
Mensen die vanwege hun beperking genoodzaakt zijn tot gebruik van zorg en/of niet kunnen werken, dreigen onevenredig te worden geraakt door de stapeling van bezuinigingen en maatregelen in de zorg en sociale zekerheid. Daardoor kan hun bestaanszekerheid onder druk komen te staan.
Een aantal van de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid en zorg is aangepast. Wel is een deel van de bezuinigingen, zoals de verhoging van het eigen risico of het beperken van de werkloosheidsuitkering, slechts uitgesteld. Zo wordt de jaarlijkse indexatie hersteld waardoor het eigen risico stijgt naar zo'n 400 euro. Ook blijft een aantal bezuinigingen op de zorg staan, en is een tegemoetkoming van €350 miljoen voor chronisch zieken en mensen met een beperking die deze bezuinigingen deels moet verzachten, uitgesteld.
Bestaanszekerheid is een zorg van de overheid. Dat is zo vastgelegd in de Nederlandse Grondwet. Hierbij moet in het bijzonder aandacht worden besteed aan groepen die mogelijk kwetsbaar zijn, zoals mensen met een beperking. Al eerder wees het VN-comité dat toezicht houdt op de naleving van het VN-verdrag handicap, expliciet op het verhoogde risico op armoede onder personen met een beperking in Nederland.
Huisvesting als basisvoorwaarde voor een menswaardig bestaan
Het is positief dat er in de miljoenennota en troodrede veel aandacht is voor huisvesting en betaalbaar wonen. Huisvesting is een basisvoorwaarde voor een menswaardig bestaan. Op basis van het recht op huisvesting moet de overheid zorgen voor opvang en moet zij maatregelen nemen om dak- en thuisloosheid te voorkomen en uit te bannen.
Het College mist in de miljoenennota wél bijzondere aandacht voor de groep in de meest kwetsbare positie: dak- en thuisloze mensen. De ETHOS-tellingen laten zien dat deze groep groter en diverser is dan gedacht.
In lijn met de aanbeveling die het VN-comité voor economische, sociale en culturele rechten vorig jaar deed aan Nederland, roept het College dan ook op in de komende begrotingsdebatten de belofte van Eerst een Thuis waar te maken. De regering heeft met het Nationaal Actieplan Dakloosheid 'Eerst een Thuis' de ambitie om dakloosheid in Nederland in 2030 te beëindigen. Er is specifiek en geoormerkt budget nodig voor gemeenten om van Eerst een thuis een realiteit en niet enkel een belofte op papier te maken. Ook kansarme groepen, waaronder mensen met een verblijfstatus, moeten toegang hebben tot woningen die van voldoende kwaliteit zijn.
Bezuinigingen op uitvoeringsorganisaties treffen mensen in kwetsbare posities harder
De miljoenennota kondigt een extra bezuiniging van 2 miljard op de rijksoverheid aan. Hierbij dient wel duidelijk te zijn wat het effect zal zijn op de uitvoering en dienstverlening; de overheid moet vooraf inzicht geven in, en rekening houden met, de risico's die daarmee voor de samenleving ontstaan. Dat geldt ook voor het plan om jaarlijks 500 regels te schappen.
Het College maakt zich met name zorgen over de impact op mensen in kwetsbare posities. Bezuinigingen op het UVW, de belastingdienst, het COA of de IND kunnen leiden tot langere wachttijden voor de aanvraag van hulpmiddelen, toeslagen of een verblijfsvergunning; het afbrokkelen van vangnetten; verregaande automatisering en digitale drempels; of leiden tot minder oog voor maatwerk.
Investeringen in onderwijs en koopkrachtreparatie
Positief is dat het kabinet bij investeringen in onderwijs en koopkrachtreparatie rekening houdt met meer kwetsbare kinderen en huishoudens. Het kabinet investeert komend jaar 668 miljoen extra in onderwijs. Dit wordt deels gebruikt om eerdere bezuinigingen terug te draaien op subsidieregelingen om bijvoorbeeld achterstanden bij kinderen weg te werken.
Het kabinet trekt daarnaast extra geld uit om de koopkracht te herstellen. Die verdeling lijkt positief uit te vallen voor de meest kwetsbare gezinnen. Huishoudens komen gemiddeld op een koopkrachtvermindering van 0,1 procent, maar lage inkomens gaan er iets op vooruit (0,2 procent).
Tot slot
Achter de cijfers van de miljoenennota schuilt meer dan geld alleen. Financiële keuzes bepalen hoeveel ruimte er is voor bijvoorbeeld zorg, sociale zekerheid en de aanpak van discriminatie. Financiële keuzes zijn daarmee ook mensenrechtenkeuzes.
Het College zal de komende begrotingsdebatten met aandacht volgen en de Tweede Kamer en regering adviseren daar waar mensenrechten in het geding komen.