Schoon, gezond en duurzaam leefmilieu

Een gezond leefmilieu gaat over mensenrechten

Wateroverlast of hitte door klimaatverandering kunnen invloed hebben op het uitoefenen van het recht op gezondheid, en zelfs het recht op leven als mensen overlijden. Door klimaatverandering worden bepaalde plekken onbewoonbaar en moeten mensen verhuizen naar een andere plek, of zelfs naar een ander land. Dat raakt het recht op privéleven en gezinsleven. Ook als mensen in de buurt wonen van een fabriek met giftige uitstoot, geluidsoverlast hebben van een vliegveld in de buurt of aardbevingsschade hebben als gevolg van gasboringen, wordt het recht op een schoon, gezond en duurzaam leefmilieu geraakt. Dat geldt ook voor blootstelling aan chemische stoffen, zoals PFAS, die nauwelijks afbreken en via water, bodem of voedsel in het lichaam kunnen belanden.

Schoon, gezond en duurzaam leefmilieu in Nederland

Ook in Nederland zien we al de gevolgen van klimaatverandering. Periodes van hitte en extreme droogte komen vaker voor, en extreme neerslag als gevolg van een veranderend zorgen voor overstromingen. Mensen verliezen hun huizen en gewassen of komen zelfs om het leven. Ook in het Caribisch gebied van Nederland (Aruba, Bonaire, Curaçao, St. Eustatius en Saba) heeft klimaatverandering verstrekkende gevolgen. De verwachte zeespiegelstijging heeft nadelige gevolgen voor toerisme op de eilanden, extreem weer vormt een risico voor de infrastructuur, en de tropische stormen, extreme buien en hittestress treffen de gezondheid en veiligheid van mensen.  

Andere milieuproblemen hebben ook impact op de leefomgeving en gezondheid van mensen. De kwaliteit van lucht, water en bodem in Nederland staat onder grote druk. Dit kan gevolgen hebben voor gezondheid, wonen en de beschikbaarheid van schoon drinkwater. In Caribisch Nederland spelen onder meer knelpunten in afvalverwerking, achteruitgang van natuur en biodiversiteit, kusterosie en vervuiling. Deze vormen van milieuschade zijn vaak niet direct zichtbaar, maar kunnen op de lange termijn wel gevolgen hebben voor gezondheid en leefomgeving, bijvoorbeeld via drinkwater en de voedselketen. 

De overheid moet maatregelen nemen

Klimaatverandering en milieuschade raken in de eerste plaats het recht op een gezond leefmilieu, maar ook andere mensenrechten. De overheid is daarom verplicht om burgers te beschermen tegen negatieve en voorzienbare gevolgen. Ook als niet zeker is dat risico’s van klimaatverandering uitkomen, is de overheid verplicht om preventief maatregelen te nemen. Daarbij heeft de overheid wel keuzevrijheid, zolang de maatregelen redelijk en geschikt zijn.   

Nationale rechtspraak

Rechters moeten regelmatig beoordelen of overheden voldoende doen om het recht op een gezond leefmilieu te beschermen. De Hoge Raad – een van de hoogste rechters in Nederland – oordeelde in 2019 dat de Nederlandse overheid de uitstoot van broeikasgassen in Nederland met 25% moet verminderen ten opzichte van 1990 voor het einde van 2020. En de rechtbank Den Haag concludeerde in 2025 dat het Nederlandse stikstofbeleid niet volstond.  

Internationale en Europese rechtspraak en adviezen

Ook internationale rechters hebben zich gebogen over klimaat- en milieubeleid van landen. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens – de hoogste Europese mensenrechtenrechter die toeziet op de naleving van het EVRM door 46 Europese landen, waaronder Nederland – heeft in verschillende zaken uitspraak gedaan over thema’s die gaan over een gezond leefmilieu. Bijvoorbeeld over ontploffing van een gevaarlijke vuilstort, toegang tot informatie over milieurisico’s, en milieuvervuiling door industriële activiteiten. In 2024 bepaalde de Grote Kamer van het EHRM voor het eerst dat staten op basis van mensenrechten verplicht zijn om effectieve maatregelen tegen klimaatverandering, en om beleid aan te passen aan de gevolgen van klimaatverandering.  

Het Internationaal Gerechtshof heeft in een advies benadrukt dat een schone, gezonde en duurzame leefomgeving een basisvoorwaarde is voor het genieten van andere mensenrechten. Het Hof wijst erop dat rechten zoals het recht op leven, het recht op gezondheid en rechten die samenhangen met toegang tot water, voedsel en huisvesting niet goed kunnen worden beschermd zonder bescherming van het milieu. Staten moeten daarom maatregelen nemen om het milieu en het klimaat te beschermen. Daarbij moeten mensenrechten steeds worden meegewogen.  

Relevantie internationale rechtspraak voor Nederland

De internationale rechtspraak ziet (nog) niet direct op het Nederlands beleid. Toch zijn deze uitspraken en adviezen van groot belang voor het begrijpen wat de Nederlandse overheid moeten doen. De verplichtingen gelden namelijk voor alle landen die partij zijn bij bepaalde verdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. En dus ook voor Nederland. De Nederlandse rechters betrekken deze uitspraken daarom ook in hun uitspraken.  

Nieuwe rechtszaken

De komende jaren zullen er meer rechterlijke uitspraken volgen over het recht op een gezond leefmilieu. In Nederland loopt een rechtszaak over PFAS, waarin de vraag centraal staat of de overheid voldoende bescherming biedt tegen gezondheids- en milieurisico’s van deze stoffen. Ook is een zaak aanhangig waarin Greenpeace Nederland samen met inwoners van Bonaire stelt dat de Nederlandse staat onvoldoende maatregelen neemt om de gevolgen van klimaatverandering voor Bonaire te beperken.  

De rol van belangenorganisaties

Veel van deze klimaat- en milieuzaken worden gevoerd door belangenorganisaties. Zij kunnen algemene belangen vertegenwoordigen, hebben expertise en slagkracht en kunnen opkomen voor de rechten van mensen die minder of niet gehoord worden, zoals kinderen en toekomstige generaties. Ruimte voor in- en tegenspraak is van groot belang voor de bescherming van mensenrechten.  

Rol van de rechter in milieu- en klimaatzaken

Rechters toetsen of overheden zich houden aan (inter)nationale regels en afspraken die zij zelf hebben gemaakt, of waaraan zij zich hebben gebonden. Zij kijken ook naar de uitwerking ervan in de praktijk. Soms heeft de Nederlandse overheid nagelaten om effectief beleid te maken, zijn bepaalde belangen onvoldoende meegenomen of worden bepaalde groepen onevenredig geraakt. Het is dan goed dat de rechter de Nederlandse overheid daarop kan wijzen. We moeten er namelijk op kunnen vertrouwen dat de Nederlandse overheid zich houdt aan het recht. Dat hoort bij een democratische rechtsstaat.   

Voor de bescherming van het recht op een gezond leefmilieu is toegang tot het recht van groot belang. De effecten van milieuvervuiling en klimaatverandering worden vaak pas vele jaren later gevoeld of niet door iedereen evenveel ervaren. Dat vergroot het risico dat in Nederlands beleid de kortetermijnbelangen, zoals economische winst, voorrang krijgen op die van het recht van minderheden en van latere generaties op een gezond leefmilieu. Een rechter moet al deze belangen betrekken in zijn oordeel, en beoordelen of Nederland voldoet aan de verplichtingen die volgen uit het recht.  

Ook bedrijven hebben verantwoordelijkheid

Niet alleen overheden, maar ook bedrijven hebben een verantwoordelijkheid om passende maatregelen te nemen tegen negatieve gevolgen van hun activiteiten voor mensenrechten.  Het gerechtshof Den Haag bevestigde in 2024 dat Shell op basis van mensenrechten verplicht is om CO2-emissies te verminderen, omdat uitstoot bijdraagt aan gevaarlijke klimaatverandering. De rechter kon alleen niet vaststellen met hoeveel procent Shell de uitstoot moest terugdringen. Ook bij andere vormen van milieuschade, zoals industriële vervuiling of het gebruik van schadelijke stoffen, speelt de vraag welke verantwoordelijkheid bedrijven dragen voor de bescherming van gezondheid en leefomgeving. 

Aandacht voor mensen in kwetsbare posities

Een ongezond leefmilieu en gevaarlijke klimaatverandering gaat iedereen aan. Tegelijkertijd worden sommige mensen harder geraakt dan anderen, bijvoorbeeld vanwege hun kwetsbare gezondheid. Mensenrechten vereisen dat er in het bijzonder aandacht is voor mensen in kwetsbare posities. Het risico op een schending van mensenrechten is bijvoorbeeld groter voor mensen die wonen in slecht geïsoleerde woningen, in overstromingsgebieden, in de buurt van een fabriek die giftige stoffen uitstoot, of in gebieden die extra kwetsbaar zijn voor klimaatverandering, zoals Caribisch Nederland.  

Het recht op non-discriminatie houdt in dat de overheid gelijke rechten biedt, en zich inzet om te zorgen voor gelijke kansen voor al haar inwoners. De overheid moet bijvoorbeeld voorkomen dat mensen maatregelen tegen klimaatverandering niet kunnen betalen, waardoor zij in armoede terechtkomen.

Wat doet het College voor de Rechten van de Mens?

Het College voor de Rechten van de Mens schrijft elk jaar een rapportage over mensenrechten in Nederland. In deze rapportage wordt steeds één thema uitgelicht. In de rapportage over 2023 stond het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving centraal, met aandacht voor zowel Europees als Caribisch Nederland. Dit thema is in twee afzonderlijke rapporten uitgewerkt: deel 1 bestaat uit een juridisch kader over het recht op een schoon, gezond en duurzaam leefmilieu en deel 2 over klimaatverandering en mensenrechten, met aandacht voor zowel Europees als Caribisch Nederland. 

Daarnaast volgt het College de ontwikkelingen rond dit recht op nationaal en internationaal niveau. Het College houdt bij hoe het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving wordt beschermd en welke gevolgen ontwikkelingen in klimaat en leefomgeving kunnen hebben voor mensenrechten, in Nederland en in Caribisch Nederland. 

Wanneer daar aanleiding toe is, doet het College onderzoek en brengt het advies uit aan de overheid. Ook publiceert het College nieuwsberichten en verdiepende analyses over belangrijke ontwikkelingen, zoals nieuwe rechtspraak of andere ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor de leefomgeving en de bescherming van mensenrechten.