Wat als een chatbot je stemadvies geeft dat niet klopt? Of als sociale media je alleen berichten laten zien die aansluiten bij je politieke voorkeur? Burgers zoeken in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen informatie om goed geïnformeerd te stemmen. AI en algoritmes kunnen verkiezingen beïnvloeden omdat het moeilijker wordt om betrouwbare en diverse informatie te vinden. Het College voor de Rechten van de Mens legt uit wat dit betekent voor kiezers.
Beeld: © ANP / Robin Utrecht
Digitale beïnvloeding bij verkiezingen
Het College waarschuwt dat AI en algoritmes het recht op toegang tot informatie en het recht op vrije verkiezingen kunnen beïnvloeden. De bescherming van grondrechten is extra urgent nu de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart naderen.
In 2025 verliepen de Tweede Kamerverkiezingen vrij en eerlijk, maar online stonden de verkiezingen onder aanzienlijke druk. Politieke campagnes maakten op grote schaal gebruik van berichten die met hulp van AI zijn gemaakt. Tegelijkertijd verschenen online manipulatiecampagnes, desinformatie en haatberichten. Het controleren en verwijderen van berichten door sociale mediaplatforms bleek onvoldoende om de verspreiding hiervan te beperken.
Ook gemeenten worden op grote schaal geconfronteerd met desinformatie over lokale kwesties zoals asielzoekerscentra. Deze berichten worden steeds vaker met hulp van AI gemaakt. Algoritmes op sociale media versterken vervolgens de zichtbaarheid ervan. Zo ontstaat een vertekend beeld van de werkelijkheid en onrust in de samenleving, wat het bestuur extra druk geeft bij besluitvorming.
Deze voorbeelden laten zien dat AI en algoritmes het recht op toegang tot informatie en het recht op vrije verkiezingen kunnen aantasten. Dit artikel licht drie technologieën toe: chatbots, AI-beeldmateriaal en algoritmes op sociale media.
Chatbots misleiden kiezers
Generatieve AI kan tekst, beeld en geluid maken. Chatbots zoals ChatGPT, Copilot en Gemini geven burgers antwoorden op basis van patronen in hun trainingsdata. Steeds meer burgers gebruiken deze chatbots om nieuws te volgen.
Toch geeft meer dan 45% van deze AI-modellen onjuiste antwoorden op nieuwsvragen. Ze missen vaak context of bronvermelding, of geven simpelweg een fout antwoord. Ook maken bedrijven niet openbaar welke data ze gebruiken om chatbots te trainen en weigeren sommige chatbots antwoord op politiek gevoelige vragen.
Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen bleek dat chatbots onjuist stemadvies gaven. Ook verspreidden chatbots tijdelijk berichten dat er verkiezingsfraude had plaatsgevonden, terwijl experts dit ontkenden.
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen wijst de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) op de risico’s van AI-gestuurde stemhulpen. Deze chatbots geven soms advies over politieke partijen die niet deelnemen aan de lokale verkiezingen of over onderwerpen die in die gemeente geen rol spelen. Daardoor kunnen zij kiezers misleiden en het recht op vrije verkiezingen onder druk zetten.
Dit raakt ook het recht op toegang tot betrouwbare en diverse informatie, een essentieel onderdeel van de vrijheid van meningsuiting. Toegang tot deze informatie stelt burgers in staat een geïnformeerde keuze te maken en hun stem uit te brengen.
Met AI gemaakt materiaal kan manipuleren
Ook afbeeldingen van burgers en politieke partijen die met hulp van AI zijn gemaakt, kunnen negatieve gevolgen hebben voor het verkiezingsproces. AI maakt het eenvoudig om overtuigend beeldmateriaal voor politieke doeleinden te maken. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen circuleerde veel AI-materiaal, zonder vermelding dat het door AI was gemaakt, en bijna elke politieke partij gebruikte AI.
Ook werden discriminerende of gewelddadige beelden verspreid om kiezers te beïnvloeden. GroenLinks-PvdA deed bijvoorbeeld aangifte tegen twee Kamerleden van de PVV vanwege lasterlijke, met AI gemaakte afbeeldingen van lijsttrekker Frans Timmermans op hun Facebookpagina.
AI maakt manipulatie op deze manier eenvoudig en overtuigend, waardoor burgers meer moeite hebben om betrouwbare informatie te herkennen. Dit kan het recht op vrije verkiezingen aantasten.
Algoritmes bepalen welke berichten je ziet
Op sociale media zoals Facebook en Instagram sturen algoritmes, vaak aangedreven door AI, welke berichten gebruikers te zien krijgen. Naast de accounts die iemand volgt, krijgen gebruikers aanbevelingen op basis van hun voorkeuren. Dit bemoeilijkt het vinden van diverse informatie.
De Europese Digitaledienstenverordening (DSA) verplicht sociale media een chronologische tijdlijn aan te bieden. Gerechtshof Amsterdam oordeelde onlangs dat Meta dit onvoldoende doet. Daarnaast versterkt AI sensatievolle berichten sneller door algoritmische amplificatie, waardoor misleidende berichten vaak meer zichtbaarheid krijgen.
Door deze invloed van AI en algoritmes kunnen burgers een vertekend beeld van de werkelijkheid krijgen, wat hun stem kan beïnvloeden en zo het recht op vrije verkiezingen bedreigt.
Waarom grondrechten cruciaal zijn tijdens verkiezingen
Het recht op vrijheid van meningsuiting beschermt niet alleen het uiten van een mening. Het omvat ook het recht op informatie en toegang tot diverse informatiebronnen. Om een mening te vormen over actuele gebeurtenissen en hun stem te bepalen, hebben burgers toegang tot betrouwbare en diverse informatie nodig. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) benadrukt dan ook dat het recht op toegang tot informatie een noodzakelijke voorwaarde is voor het uitoefenen van het recht om deel te nemen aan vrije verkiezingen.
Kiezers stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen op de partij waarvan zij denken dat die het beste hun rechten en belangen op lokaal niveau vertegenwoordigt. Als desinformatie het voor kiezers moeilijk maakt om dit te bepalen, komt het recht op vrije verkiezingen in gevaar. In december 2025 behandelde het EHRM voor het eerst een zaak over desinformatie en het recht op vrije verkiezingen. Het EHRM oordeelde dat de staat niet alleen een zorgplicht heeft ten aanzien van de organisatie en eerlijke uitkomst van verkiezingen, maar ook voor de informatievoorziening voorafgaand aan de verkiezingen.
De regering werkt momenteel aan maatregelen tegen desinformatieverspreiding bij verkiezingen. Het College roept de regering op deze maatregelen zo snel mogelijk in te voeren. Zo kunnen burgers goed geïnformeerd naar de stembus gaan.
Het College als grondrechtenautoriteit AI
Het College monitort als grondrechtenautoriteit voor de AI-verordening in Nederland de impact van AI op grondrechten en signaleert mogelijke risico’s. Ook beoordeelt het hoogrisico AI-systemen, zoals systemen die stemgedrag kunnen beïnvloeden, en ondersteunt het betrokken partijen bij het herkennen van risicovolle systemen in hun sector. Het werkt daarbij samen met andere toezichthouders, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens. Daarnaast volgt het nauwlettend de ontwikkelingen binnen de EU rond de 'digitale omnibus’ en de ‘AI omnibus’.