Hoe ga jij in het onderwijs om met mensenrechten? Bespreek je mensenrechten aan de hand van nieuws in de les? Hoort iedereen erbij op jouw school? Kunnen leerlingen met een beperking volledig meedoen? Hoe ga je om met leerlingen die willen bidden, met discriminerende uitingen, en waar ligt de grens tussen vrijheid van meningsuiting en respect voor gelijkwaardigheid? Hoeveel inspraak hebben jouw leerlingen eigenlijk? Als leraar, schoolleider en schoolbestuurder werk je voortdurend met thema’s die met mensenrechten te maken hebben. Je hebt kennis én vaardigheden nodig om dat goed te doen. Het College helpt daarbij.
Recht op goed inclusief onderwijs
Volgens het VN-kinderrechtenverdrag en het VN-verdrag handicap heeft elk kind recht op goed inclusief onderwijs.
De overheid moet ervoor zorgen dat ieder kind gratis en samen met buurtgenootjes naar school kan gaan. Ook kinderen met een handicap, met mentale of gedragsproblemen of zonder verblijfsvergunning. Het onderwijs moet passen bij het kind, zodat alle kinderen hun persoonlijkheid, hun talenten en hun geestelijke en lichamelijke vermogens zo goed mogelijk kunnen ontwikkelen. Scholen moeten voorkomen dat leerlingen uitvallen of thuis komen te zitten. Bij het handhaven van regels moet de school respect tonen voor de rechten en de waardigheid van kinderen. Kinderen moeten ook mensenrechten, vrede, verdraagzaamheid, diversiteit en het milieu leren respecteren. Daarvoor moeten leraren goed worden opgeleid en uitdagend lesmateriaal hebben. Discriminatie, op welke grond dan ook, is verboden.
RechtVaardig geeft mensenrechten vorm op school
Het College heeft de wettelijke taak om onderwijs over mensenrechten te stimuleren en te coördineren. Het richt zich daarbij op leraren, schoolleiders en bestuurders, zodat zij mensenrechten kunnen bespreken en toepassen in hun werk. Daarom ontwikkelde het College het kennisplatform RechtVaardig, en werkt het samen met vakverenigingen, lerarenopleidingen en uitgevers.
RechtVaardig helpt scholen om kinderrechten en mensenrechten een vaste plek te geven. Je vindt er praktische tools voor binnen en buiten de klas, zodat je mensenrechten kunt integreren in pedagogiek, vakinhoud, didactiek en schoolbeleid. Met reflectievragen, praktijkvoorbeelden en inspirerende informatie kun je direct aan de slag.
Het platform biedt handvatten om leerlingen en studenten te leren over mensenrechten, ermee te oefenen en ervoor op te komen. Ook bevat het lesmateriaal en werkvormen die dit ondersteunen. Maak van jouw school een gemeenschap waar kinderrechten en mensenrechten worden na- en voorgeleefd. Waar iedereen meedoet en meepraat. Waar ieder kind gezien wordt, waar diversiteit wordt gevierd, en waar vanuit gemeenschappelijke waarden naar vrijheid, gelijkheid en solidariteit wordt gestreefd.
Waarom is onderwijs over mensenrechten belangrijk?
Mensenrechten gelden altijd en voor iedereen. Ze gaan uit van de gelijkwaardigheid van ieder mens en zijn gebaseerd op waarden als vrijheid, gelijkheid en solidariteit. Als leerlingen en studenten op school leren over mensen- en kinderrechten, kunnen ze deze in hun dagelijks leven herkennen. Ze zien wanneer hun rechten gerespecteerd worden en wanneer ze onder druk staan. Als een school mensenrechten in woord en daad uitdraagt, leren leerlingen en studenten ook hoe ze voor hun rechten – en die van anderen - kunnen opkomen. En waarom de democratische rechtsstaat daarbij zo belangrijk is. Het gaat bij mensenrechteneducatie dus niet alleen om kennis, maar vooral om oefenen en ervaren.
Mensen- en kinderrechten spelen voortdurend een rol, thuis, op straat en op school. Ze vormen het fundament van een samenleving waarin iedereen zich optimaal kan ontwikkelen en volwaardig kan meedoen. Gelijke kansen, respect voor verschillen en het opkomen voor de rechten van jezelf en anderen zijn cruciaal voor een veilig, eerlijk en gelukkig samenleven.
“Het geeft je zelfvertrouwen dat je rechten hebt en dat anderen daar om geven.” – deelnemer aan Rights Respecting Schools van UNICEF
Aandacht voor mensenrechten op school versterkt de onderlinge relaties, bevordert respect, samenwerking en acceptatie, en vergroot het zelfvertrouwen van leerlingen en studenten. Lastige maatschappelijke onderwerpen kunnen zo respectvol in de klas worden besproken. Een schoolbrede aanpak verbindt thema’s als burgerschap, sociale veiligheid, anti-pestbeleid, weerbaarheid, inspraak en passend onderwijs. Scholen die vanuit mensenrechten denken en werken, kunnen een samenhangende visie en aanpak ontwikkelen en uitvoeren.
Kinderrechten zijn mensenrechten speciaal voor kinderen. Ze staan in het VN-Kinderrechtenverdrag. Er staat bijvoorbeeld dat kinderen niet zomaar van hun ouders mogen worden gescheiden, dat ze recht hebben op goed inclusief onderwijs en dat hun belang altijd zwaar moet meewegen bij beslissingen die gevolgen hebben voor hen. Kinderrechten beschermen kinderen, maar geven hun ook een stem en invloed, passend bij hun mentale, fysieke en sociale ontwikkeling
Onderwijs over mensenrechten gaat ook over burgerschap. Burgerschap gaat over de relatie tussen mensen en de staat, over hoe we onze samenleving vormgeven en welke rechten en plichten daarbij horen. Een belangrijk onderdeel is begrijpen hoe democratie, rechtsstaat en mensenrechten elkaar versterken en nodig hebben.
Wat doet de overheid aan mensenrechteneducatie?
Door mensenrechtenverdragen, zoals het VN-Kinderrechtenverdrag, te ratificeren, heeft de overheid zich verplicht ervoor te zorgen dat mensen ook weten wat hun rechten zijn. Daarom moet de overheid mensenrechteneducatie ondersteunen. Het College voor de Rechten van de Mens spoort de overheid aan dit te doen, onder andere via het onderwijs.
De overheid heeft ervoor gekozen om mensenrechten expliciet op te nemen in de onderwijswetgeving over burgerschap en in het curriculum van het primair en voortgezet onderwijs en van het middelbaar beroepsonderwijs. Scholen moeten dus lesgeven over mensenrechten. Dat vraagt van onderwijsprofessionals dat zij de benodigde kennis en vaardigheden ontwikkelen. Het kennisplatform Rechtvaardig kan ze daarbij helpen.
De burgerschapsopdracht aan scholen bestaat al sinds 2006 en is in 2021 in de wetten op het primair onderwijs en op het voortgezet onderwijs aangescherpt. De Onderwijsinspectie kan hierdoor beter met scholen in gesprek over burgerschap en zo nodig ingrijpen, bijvoorbeeld als scholen onvoldoende zorgen voor een cultuur die de in de wet benoemde waarden ondersteunt.
In de wet is ook aandacht voor mensenrechten. Leraren moeten leerlingen respect voor en kennis van fundamentele rechten bijbrengen en aandacht besteden aan verschillen in bijvoorbeeld religie, afkomst, handicap of seksuele gerichtheid, zodat iedereen gelijk wordt behandeld. De schoolleiding moet zorgen voor een veilige omgeving waar leerlingen zichzelf durven te zijn en leren omgaan met mensen die anders zijn dan zijzelf.
Daarnaast is burgerschap een kerndoel geworden voor het primair en voortgezet onderwijs. Daar maken mensenrechten expliciet en impliciet onderdeel van. Ook staan mensenrechten in de nieuwe exameneisen van het vak maatschappijleer, en sluiten ze nauw aan bij kerndoelen en exameneisen van andere vakken.
Het kennisplatform RechtVaardig biedt onderwijsprofessionals ondersteuning hierbij.
Ook mbo-scholen moeten burgerschap onderwijzen. Dat staat niet alleen in de wet educatie en beroepsonderwijs, maar is ook een kwalificatie-eis voor mbo-studenten. Vanaf studiejaar 2027-2028 is het burgerschapsexamen dan ook een verplicht onderdeel in het mbo.
Het onderdeel burgerschap richt zich op deelname aan de maatschappij en goed functioneren in een beroep. De bijbehorende kennis, vaardigheden en houding zijn verdeeld over vier thema’s: vrijheid & gelijkheid, individu & groep, maatschappijvisies & maatschappelijke vraagstukken, en macht & besluitvorming. Mensenrechteneducatie past hier goed bij en kan eenvoudig in het burgerschapsonderwijs worden geïntegreerd. Het kennisplatform RechtVaardig helpt onderwijsprofessionals daarbij.
De animatie start met een ingesproken tekst.
Mensenrechten.
We hebben ze allemaal.
Simpelweg omdat we mens zijn.
We hebben ze vanaf onze geboorte,
zonder uitzondering of onderscheid.
Ze zijn er voor iedereen,
overal,
en altijd.
Om ze te beschermen en de
kans op schending te verkleinen,
is het belangrijk dat we
allemaal weten wat onze mensenrechten zijn.
Want zonder mensenrechten
geldt het recht van de sterkste.
Mensenrechten zijn absoluut nodig
om een vrij en waardig leven te leiden.
Griekse filosofen dachten 2300 jaar geleden
al na over waarden zoals gelijkheid.
Mensenrechten zijn gebaseerd op gedeelde waarden
die al van oudsher een rol spelen.
Sinds 1948 zijn mensenrechten wereldwijd vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Je vindt ze terug in internationale verdragen en in de Grondwet.
Mensenrechten raken alle aspecten van ons leven.
Zo heb je bijvoorbeeld het recht op onderwijs.
Het recht op zorg als je ziek bent.
Het recht om gelijk behandeld te worden.
En het recht op privacy.
Alle mensenrechten zijn even belangrijk, en hangen met elkaar samen.
Het ene recht kan niet zonder het andere.
Je kunt je voorstellen dat als je niet naar school kunt,
het later ook een stuk lastiger wordt om een baan te vinden
en een woning te kunnen betalen.
Maar wie is er dan verantwoordelijk
voor de mensenrechten?
Het is de eindverantwoordelijkheid van de overheid om mensenrechten van iedereen te beschermen en ervoor te zorgen dat ze worden nageleefd.
Maar uiteindelijk hebben we allemaal
een rol om ze te beschermen en te bevorderen.
Ook bedrijven, organisaties, en jij en ik.
Mensenrechten blijven werk in uitvoering.
En helaas gaat er in de praktijk wel eens wat mis.
Daar is wel iets aan te doen.
Je kunt bijvoorbeeld je
kiesrecht, demonstratierecht en je vrijheid van meningsuiting
gebruiken om voor mensenrechten op te komen.
Ook kun je naar de rechter stappen.
Je kunt andere mensen helpen in je omgeving of je als vrijwilliger aansluiten bij een organisatie die mensenrechten bevordert.
Samen zijn we verantwoordelijk voor het beschermen van mensenrechten.
En samen kunnen we ervoor zorgen dat deze universele rechten
voor iedereen werkelijkheid worden.
De animatie sluit af met het logo van het College voor de Rechten van de Mens en de tekst mensenrechten.nl.
Wat biedt het College nog meer?
Als toezichthouder op het VN-verdrag handicap houdt het College in de gaten hoe dit verdrag in Nederland wordt uitgevoerd. Tussen 2020 en 2023 was het recht op onderwijs voor leerlingen en studenten met een beperking een belangrijk speerpunt.
Leerlingen, ouders en leraren die discriminatie ervaren of vermoeden, kunnen bij het College een klacht indienen. Verder kunnen scholen hun beleid laten toetsen als ze twijfelen of dit in strijd is met de gelijkebehandelingswetgeving.