Toezichthouder mensenrechten Europese asiel- & migratieregels

Screeningsprocedure

Tijdens de screeningsprocedure kijkt een medewerker van de Koninklijke Marechaussee of de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) naar wie iemand is en waar iemand vandaan komt. Ook kijkt de medewerker naar veiligheid. Een voorbeeld daarvan is of iemand een gevaar vormt voor de nationale veiligheid. Daarnaast kijkt de medewerker naar de gezondheid van de persoon die asiel zoekt en of die extra kwetsbaar is. Bijvoorbeeld omdat het om een zwangere vrouw of kind gaat.

De screening moet binnen zeven dagen gebeuren. Vervolgens beslissen de medewerkers over de volgende stap. Dit kan zijn: 

• toegang tot Nederland;
• een verplaatsing naar een ander land binnen de EU;
• een asielprocedure of een asielgrensprocedure;
• een terugkeergrensprocedure. Dat houdt in: terugkeren naar het land waaruit de persoon is vertrokken of het land waarvan de persoon de nationaliteit heeft.

Asielgrensprocedure

Een reguliere asielprocedure kan maanden duren. De persoon die asiel zoekt verblijft dan op een opvanglocatie terwijl de aanvraag wordt behandeld. Deze locatie is vrijheidsbeperkend. Dat betekent in dit geval dat iemand zich overdag vaak vrij kan bewegen binnen Nederland, maar zich wel aan specifieke regels moet houden. Zo gaat het terrein 's nachts op slot.

In 2026 is de asielgrensprocedure als optie toegevoegd. Deze procedure verloopt sneller dan voorheen: de IND neemt binnen vier weken een besluit. En de totale procedure mag maximaal twaalf weken duren. Personen die deze procedure doorlopen verblijven op een vrijheidsbenemende locatie. Dat betekent dat ze op een gesloten locatie zitten. Tijdens deze periode kan een persoon zich niet vrij bewegen binnen Nederland.

Het College houdt dus alleen toezicht op de asielgrensprocedure en niet op de reguliere asielprocedure. Een medewerker kan de asielgrensprocedure voor bepaalde groepen van mensen die asiel zoeken toepassen. Bij welke personen dit mogelijk is, staat in de Europese regelgeving.

Locatiebezoeken

Het College start binnenkort met het bezoeken van locaties waar deze procedures plaatsvinden. Daarbij onderzoekt het College of mensenrechten in de praktijk voldoende beschermd worden. Belangrijke vragen hierbij zijn:

• Hebben mensen die asiel zoeken voldoende informatie over hun situatie en begrijpen ze wat er gaat gebeuren?
• Kunnen mensen die asiel zoeken bescherming aanvragen als ze niet meer terug kunnen naar hun moederland? En zo ja, weten ze dan wat ze moeten doen? Of is er iemand die het ze uit kan leggen als er bijvoorbeeld een taalbarrière is?
• Hoe worden mensen in een kwetsbare positie beschermd? Denk daarbij aan kinderen, zwangere vrouwen en zieke mensen.
• Worden mensen die asiel zoeken menselijk behandeld, bijvoorbeeld wanneer zij opgesloten zitten? 

Het College deelt bevindingen en aanbevelingen met de betrokken organisaties op de locaties. Ook worden nieuwe inzichten doorgegeven aan andere relevante partijen, in zowel binnen- als buitenland. De bezoeken zijn preventief. Dat betekent dat het College risico’s op tijd wil signaleren. Met als doel: beleid en uitvoering verbeteren voor de lange termijn.

Inspectie en College

Ook de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie JenV) is aangewezen als toezichthouder bij de screenings- en asielgrensprocedure. Zowel het College als de Inspectie JenV onderzoekt hoe asielregels en de praktijk impact hebben op mensen die asiel zoeken. Daarbij informeren we elkaar, bijvoorbeeld wanneer we langsgaan op locaties. Maar we oordelen niet samen over bevindingen. Zowel het College als de Inspectie JenV blijft dus onafhankelijk.

Regelgeving en mensenrechten

De Europese asiel- en migratieregels roepen belangrijke mensrechtelijke vragen op. Daar heeft het College politici herhaaldelijk op gewezen. Dat het College nu als toezichthouder betrokken is bij de uitvoering van deze regels, betekent niet dat deze zorgen naar de achtergrond verdwijnen. Juist vanwege de mogelijke risico’s voor de rechten van mensen die asiel zoeken, houdt het College toezicht.

Vanuit deze rol ziet het College toe op de bescherming van mensenrechten in de praktijk. Dicht bij de mensen die door het beleid worden geraakt én dicht bij de professionals die onder hoge druk beslissingen nemen. Op die manier draagt het College actief bij aan de bescherming van mensen in kwetsbare situaties.

Volgende stappen

Het College is momenteel bezig met de voorbereidingen om deze taken uit te voeren. De verwachting is dat het College eind 2026 begint met locatiebezoeken.